و از ملك هم بايدم جستن ز جو * كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ بار ديگر از ملك قربان شوم * آنچه اندر وهم نايد آن شوم پس عدم گردم عدم ، چون ارغنون * گويدم كانّا إليه راجعون ى - ديگر از آن حقايق كه معرفت به حركت در جوهر طبيعى مفتاح آن است ، توجّه به معنى حقيقى و واقعى زمان است كه آن كمّيت و مقدار حركت جوهر عالم طبيعت است . و به عبارت ديگر : زمان حقيقى بعد تدريجى جوهر طبيعى است . زمان قراردادى اصطلاحى عرفى كه زمان عام تدريجى تاريخى است ، از حركت استدارى وضعى شبانه روزى است خواه از زمين باشد ، و خواه از كرات ديگر ، و خواه از هر دو . بحث تفصيلى آن را در دليل نوزدهم ادله حركت جوهرى تقرير كرده‌ايم . يا - ديگر از آن حقايق كه معرفت به حركت در جوهر طبيعى مفتاح آن است ، اثبات مثال صعودى انسان ، و پس از آن تجرّد وهمى ، و سپس تحوّل ملكوتى اوست . مثال صعودى انسان در حقيقت عروج او از مرحله طبيعت كه حادث به حدوث جسمانى است به مقام تجرّد برزخى خيالى اوست . و پس از آن به تجرّد وهمى مىرسد كه وهم عقل ساقط است يعنى وهم مرتبه نازله عقل است ، و سپس به مقام تجرد عقلانى و تحوّل ملكوتى نايل مىشود « و فيك انطوى العالم الاكبر » . آرى يكى از اسرار بزرگ تحقيقات صدر المتألهين اين است كه جسم جامد به حركت جوهرى نطفه و علقه و مضغه مىشود و به مقام خيال و عقل مجرّد مىرسد و روحانى مىشود و با عقل فعّال كه روح القدس است مىپيوندد ، و به جميع اسماء و صفات الهى مظهريّت تامّه كامل كسب مىكند . اى عزيز ملكت با عالم ملك است و خيالت با عالم مثال ، عقلت با عالم عقول . قابل حشر با همه‌اى ، و داراى سرمايه كسب همه . صادق آل محمد عليهم السّلام فرموده است : إنّ اللّه ( عزّ و جلّ ) خلق ملكه على مثال ملكوته ، و أسّس ملكوته على مثال جبروته ،